×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

اخبار ویژه

امروز : یکشنبه, ۲۶ فروردین , ۱۴۰۳

زمان مطالعه: ۶ دقیقه

راه عرفان به روی همه انسان‌ها باز است/تقسیم‌بندی عرفان

حجت‌الاسلام و المسلمین محمدجواد رودگر، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۵ بهمن ماه در نشست علم «سیمای معنویت و عرفان در آموزه‌ها و ادعیه اهل بیت (ع) و مناجات شعبانیه» که از سوی این پژوهشگاه برگزار شد، با بیان اینکه در معارف اهل بیت(ع) با سلسله مفاهیم کلیدی مواجه هستیم که باید تبیین مفهومی صورت بگیرد که از جمله، تبیین خود مفهوم عرفان است، گفت: عرفان به معنای شناخت شهودی حق و اسماء حسنای الهی و تجلیات حضرت حق و تقرب وجودی به او است، یعنی عارف در فضای فرهنگ و معارف اسلامی کسی است که خدا را با حقیقت وجودی خود و با قلب شناخته و متخلق به اخلاق الهی شده است. عارف در فضای فرهنگ اسلامی کسی است که خدا را از راه دل شناخت و متخلق به اخلاق الهی شد.

درخواست عارف شدن در مناجات شعبانیه

رودگر افزود: همانطور که در فراز آخر مناجات شعبانیه وارد شده است که «اِلهی وَ اِلْحِقْنی بِنُورِ عِزِّکَ الْاَبْهَجِ فَاَکُونَ لَکَ عارِفا وَ عَنْ سِواکَ مُنْحَرِفا وَ مِنْکَ خائفا مُراقِبا یا ذَالْجَلالِ وَ الْاِکْرامِ وَ صَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ رَسُولِهِ وَ آلِهِ الطّاهِرینَ وَ سَلَّم تَسْلیما کَثیرا؛ معبود من! مرا به نور عزت خود که از هر چیز مسرت‌انگیزتر است ملحق فرما تا به تو عارف گردم و از غیر تو روی‌گردان شوم و فقط از تو ترسان و مراقب باشم. ای صاحبِ جلال و اکرام و درود و سلام فراوان خدا بر رسول محمد(ص) طاهرینش باشد.

منظور از عرفان اهل بیتی و تقسیم‌بندی عرفان

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی درباره منظور از عرفان اهل بیتی بیان کرد: اما عرفان اهل بیتی به معنای عرفان برگرفته از مکتب اهل بیت(ع) است که همان مکتب قرآن کریم است. مقصود ما این نیست که عرفان به اهل بیت(ع) پیدا کنیم زیرا عرفان حقیقی به اهل بیت(ع) در حد و توان ما نیست بلکه درک معارف عرفانی است که از اهل بیت(ع) در قالب احادیث و روایات و ادعیه و نیایش‌ها به ما رسیده است.

وی اظهار کرد: عرفان اسلامی در بعد دانشی تقسیم به دو قسم عرفان نظری و عملی شده است؛ در عرفان نظری، در میان مجموعه نظام مسائل مربوط به آن دو مسئله بنیادین و اساسی وجود دارد؛ مسئله اول توحید که در عرفان از آن به وحدت شخصیه وجود تعبیر می‌شود و مسئله دوم موحد کامل و ناب که از آن در عرفان به انسان کامل تعبیر شده است.

حقیقت وجود الهی در ادعیه شعبانیه و رجبیه

رودگر با بیان اینکه اگر بخواهیم مسئله اول را در ادعیه شعبان و رجب ردیابی کنیم، خواهیم دید که حقیقت وجود الهی در ادعیه شعبان و رجب قابل درک و دریافت است، تصریح کرد: چنان چه در برخی آیات بینات قرآن کریم هم می‌توانیم آن‌ها را ردیابی کنیم مانند آیه ۳۵ سوره نور که فرموده است: اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاهٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ ۖ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَهٍ ۖ الزُّجَاجَهُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَهٍ مُبَارَکَهٍ زَیْتُونَهٍ لَا شَرْقِیَّهٍ وَلَا غَرْبِیَّهٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِیءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ۚ نُورٌ عَلَىٰ نُورٍ ۗ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشَاءُ ۚ وَیَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ ۗ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ» و آیات نورانی پایانی سوره مبارکه حشر. البته آیات ابتدایی سوره مبارکه طه هم ناظر به این حقیقت متعالی است چنانچه در آیه هشتم فرموده است: وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ. و بسیاری از آیات بینات دیگر که در کنار آیات دیگر و ادعیه بهتر تفسیر خواهند شد.

وی ادامه داد: آیه ۳۵ سوره نور هم در کنار این فراز دعای کمیل «و بنور وجهک الذی اضاء له کل شیء» معنا می‌یابد و آیه «وَهُوَ الَّذِی فِی السَّمَاءِ إِلَٰهٌ وَفِی الْأَرْضِ إِلَٰهٌ ۚ وَهُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ» و آیات دیگر همه مبین این حقیقت است که در همه عالم جز یک حقیقت و وجود آفریننده موجود نیست و آن خدا است و ماسوای الهی همه در ادبیات عرفان به عنوان مظاهر و مجاری حق تبارک و تعالی و در ادبیات قرآنی، آیه یا آیات الهی محسوب می‌شوند.

پیامبر و ائمه مظهر تجلی خدا هستند

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: همانطور که در آیه ۵۳ فصلت «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّىٰ یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ۗ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» با توجه به این آیات و آیات دیگر از این سنخ، به دو نکته اساسی پی می‌بریم؛ نکته اول اینکه اولیای الهی و انسان‌های کامل تجلی اعظم و اکمل و آیت کبرای حق تبارک و تعالی هستند که در خصوص حضرت محمد(ص) و فراز اول دعای شب بیست و هفتم ماه رجب آمده است: اللهم انی اسئلک بتجلی الاعظم فی هذه الیله … یعنی پیامبر(ص) تجلی اعظم الهی است و امیرمؤمنان(ع) آیت کبری و عظمای الهی است که فرموده‌اند: السلام علیک یا آیت‌الله العظمی و بقیه موجودات و پدیده‌های عالم وجود هرکدام در مرتبه خودشان ظهوری از خداوند تبارک و تعالی هستند که در عرفان اسلامی از آن به وجود ذات مظاهر تعبیر می‌شود به عبارت دیگر مظاهر الهی ذومراتب و تشکیکی هستند.

رودگر اضافه کرد: اما در نکته اول با یکی از فرازهای ماه رجب مواجهیم که نیازمند تأمل است یعنی این فراز «لا فرق بینک و بینهم الا انهم عبادک فخلقک …» این فقره از دعا از جمله فقرات متشابه و دارای ابهام است یعنی در این فقره این معنا القاء می‌شود که بین پیامبر(ص) و عترت طاهره پیامبر و خدا هیچ فرق و امتیازی وجود ندارد مگر آن که پیامبر(ص)  و اهل بیت(ع) ایشان همه بنده و مخلوق تو هستند و فقط از این زاویه با تو فرق دارند. در تفسیر این فقره باید گفت یعنی اولیاء کرام الهی مانند خداوند واجد همه کمالات هستند جز اینکه آن‌ها مخلوق‌اند و به دلیل مخلوق و معلول ذات حق بودن ممکن‌الوجود هستند.

معصومین(ع) شأنی از شئون خدا هستند

وی افزود: این بیان، بیان فلسفی و حکمی است ولی در بیان عرفانی یعنی شأنی از شئون و جلوه‌ای از جلوات حق تبارک و تعالی و به تعبیر آیات قرآن نیازمند به خدا و دارای فقر مطلق هستند و به همین دلیل است که در این دعا آمده است: فتقها و رتقها بیدک … . ابتدا و آغاز آنان از خدا و معاد و بازگشت آنان هم به سوی خداست؛ فقراتی از این دعا فراز اول را تفسیر می‌کند. یعنی بخش دوم تفسیر بخش اول این فراز از دعا است.

رودگر با بیان اینکه نتیجه آن که انسان‌های کامل مکمل معصومی چون حضرت محمد(ص) و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) همه کمالات انسانی را دارند، تصریح کرد: به تعبیر عرفا انسان‌های به فعلیت رسیده هستند و به همین دلیل همانندی آنان با خدا همانندی در مقام فعل خداوند است یعنی هر فعلی را که اراده کنند به اذن خدا محقق خواهد شد. سالک در حال سیرورت و شدن به سوی خدا از خود به سوی ماورای عالم طبیعت حرکت می‌کند. همانطور که در آیه قرآن آمده است: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ ۖ إِنِّی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ مُبِینٌ؛ و در فراز اول مناجات شعبانیه آمده است: هربت الیک … و در یکی از فرازهای دعای ابوحمزه وارد شده است: یعنی سالک گرفتار حجاب‌های خود می‌شود لذا در عرفان عملی باید از حجب خود گذر کند.

وی با اشاره به یکی از فرازهای پایانی مناجات شعبانیه تصریح کرد: در الهی هب لی کمال الانقطاع الیک ما سه مرحله داریم؛ مرحله قطع به این معنا که سالک از غیر خدا فاصله گرفته و سیر من الخلق الی الحق خواهد کرد، به بیان دیگر به غیر خدا توجه و التفاتی ندارد و به تعبیر حافظ: تو کز سرای طبیعت نمی‌روی بیرون/ کجا به کوی حقیقت گذر توانی کرد.

مقام انقطاع چیست؟/ تنها راه رسیدن به عرفان عملی

رودگر با بیان اینکه مقام انقطاع به این معناست که سالک نه تنها توجه به غیر خدا ندارد بلکه توجه به این توجه‌نداشتن به غیر خدا هم ندارد و در حقیقت به مقام فنا در فنای الهی می‌رسد تصریح کرد: به بیان دیگر نه خود و غیر خود را می‌بیند و نه این ندیدن را می‌بیند و کمال انقطاع یعنی سالک به مقام اتصال به حضرت حق و لقای رب دست یافته است و با گوشه چشم و تجلیات الهی به مقام بعد از فنا و زندگی خود ادامه می‌دهد. کمال انقطاع یعنی سالک به مقام وصال الهی و دیدار با دلبر و دلدار نایل شده است.

وی تأکید کرد: عرفان عملی و سیر و سلوک الی الله، تنها در سایه هدایت و عنایت امام و راهبری و راهنمایی ولی خدا ممکن است یعنی اهل بیت(ع) هم راهنما هستند و ارائه طریق می‌کنند و هم رهبری می‌کنند کسانی را که استعداد و ظرفیت رسیدن به مقام لقاء الله را دارند همانطور که خدا فرمود: وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا ۖ وَکَانُوا بِآیَاتِنَا یُوقِنُونَ؛ و از امام حسین(ع) در روز عاشورا خطاب به اصحاب و یارانش وارد شده است: ما خلق العباد الا لیعرفوهم و اذا عرفوه عبدوه و اذا عبدوه … .

باز بودن راه عرفان برای همه

وی ادامه داد: راه عرفان چون از فطرت انسان برخاسته است به روی همگان باز  است و در آیه ۳۳ سوره روم به آن اشاره شده است؛ همچنین راه عرفان به معنای خاص هم به روی همه مسلمانان و مؤمنان باز است که در آیه ۱۰۵ مائده به آن اشاره شده است. ضمن اینکه مؤمنین در طی طریق الهی تا درجاتی از عرفان با هم مساوی هستند خواه شیعه و یا اهل تسنن باشند. اهل سنت گرچه معتقد به امامت ائمه نیستند ولی معتقد به ولایت باطنی و  عرفانی ایشان هستند و به همین میزان هرکدام به قدر سعه وجودی خود از درجات عرفانی برخوردار می‌شوند. افزون بر این، بسیاری از عرفای بزرگ شیعه معتقدند که عرفای اهل سنت امامت ائمه را مانند شیعه قبول داشتند ولی عمدتاً تقیه می‌کردند.

*ایکنا

پایان پیام/.

شبکه های اجتماعی عترتنا: کانال تلگرام  / کانال ایتا  / کانال سروش  / پیچ اینستاگرام / آپارات

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید تحریریه عترتنا منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.