زمان مطالعه: 7 دقیقه

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد شجاعی، استاد حوزه و دانشگاه در نشستی با عنوان «زندگی زیبا» که عصر سه‌شنبه، ۲۸ بهمن‌ماه در گلستان شهدای اصفهان برگزار شد، اظهار کرد: مطالب این نشست درباره حق ارباب، از رساله حقوق امام سجاد(ع) است. در گذشته، نظام ارباب و رعیتی یا برده‌‌داری وجود داشت که اسلام‌ با برنامه‌ریزی دقیق خود این نظام را از بین برد؛ هرچند که جاهلیت مدرن همان نظام را زنده کرد و خرید و فروش انسان را رواج داد، ولی اسلام این نظام را باطل می‌داند.

وی ادامه داد: امروز نیز مناسبات ارباب و رعیتی هنوز وجود دارد. برخی افراد زندگی برخی دیگر را اداره می‌کنند، به‌طوری که افرادی در جایگاه نوکر استخدام می‌شوند تا دائماً به دیگران خدمات ارائه دهند. گاهی ما نیز نسبت به ارباب واقعی خود در زندگی، مانند والدین، کارفرما و… چنین حالتی داریم و در خدمت آنان هستیم، چراکه والدین ارباب و فرزندان، خدمتگزاران آنان هستند. آیه ۲۴ سوره مبارکه اسراء «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ؛ و برای هر دو از روی مهر و محبت، بال فروتنی فرود آر» به این نکته اشاره دارد.

انسان‌های موفق‎

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: موفق‌ترین بندگان خداوند، کسانی هستند که والدین خود را به چشم ارباب و سلطان نگاه می‌کنند. در رساله حقوق امام سجاد(ع) نیز به این نکته اشاره شده؛ زیرا این شیوه نگریستن به والدین، لازمه درست عمل‌کردن به وظایف است. توانایی انسان برای عمل به وظایف خود نسبت به بزرگتری که حق حیات، حق ربوبیت و حق اداره زندگی بر گردن او دارد، بسیار مهم است.

حقی که ارباب نمی‌تواند داشته باشد

وی افزود: امام سجاد(ع) می‌فرماید: «حق ارباب مانند حق حاکم است، مگر اینکه ارباب مالک چیزی است که حاکم واجد آن نیست؛ از این‌رو اطاعتش در هر خرد و کلان رواست، مگر اینکه بخواهد تو را از به‌جا آوردن حق بازدارد.» بنابراین، ارباب مقام بالاتری نسبت به حاکم دارد. در جامعه امروز چنین روابطی میان افراد برقرار است و فرد فرودست باید نسبت به کسی که اموراتش را اداره می‌کند، فرمان‌بردار باشد و وظایف خود را به‌خوبی انجام دهد؛ ولی اگر کسی قصد بازداشتن فرودست خود را نسبت به امور واجب داشت، حق فرمان‌برداری از او سلب می‌شود، چراکه ارباب، والدین، کارفرما و… حقی در این خصوص ندارند.

خطر معصیت انسان‌ها به خاطر اقتضای شغلی

شجاعی با بیان اینکه انسان وظیفه ندارد در معصیت‌کردن از کسی فرمان ببرد، اضافه کرد: امروزه شرط اشتغال بانوان در بعضی از مراکز کاری، بی‌حجابی و رفتار صمیمانه با مشتریان است؛ در صورتی که هیچ‌کس حق ندارد چنین شرطی برای اشتغال فرد دیگری تنظیم کند. انسان اجازه ندارد برای اقتضای شغلی، معصیت کند و درآمد حاصل از معصیت، حرام است. انسان پیش از عبد و فرمان‌بردار شدن از هر فرد دیگری، عبد و فرمان‌بردار خداوند است و اساساً عبودیت یعنی فرمان‌برداری محض از ارباب یا آفریننده اصلی.

وی گفت: ربوبیت میان دیگر مناسبات انسانی در چارچوب ربوبیت الهی معنا می‌یابد. امام سجاد(ع) در ادامه رساله خود می‌فرماید: «بر توست که حق خدا و خلق را به‌جای آری، آن‌گاه به حق ارباب بپردازی.» در نتیجه، انسان باید به ترتیب حق خداوند، سپس حق مخلوقات خداوند و بعد از آن حق ارباب خود را که می‌تواند والدین، استاد، صاحب شغل و… باشد، به‌جای آورد.

فرودستی و فرادستی؛ امتحان الهی

این استاد حوزه و دانشگاه اظهار کرد: امام سجاد(ع) درباره هفدهمین حق، یعنی حق ارباب و بالادست که شامل حاکمان، مدیران و رؤساست، می‌فرمایند که مزیت‌ها و امکانات یک انسان براساس قراردادهای اجتماعی، او را نسبت به فرد دیگر برتری می‌بخشد که شاید براساس شایستگی هم نباشد. بنابراین، فرد توانمند باید مراقب باشد که نسبت به فرودست خود، خدایی نکند و بداند که هنوز هم بنده خداست و باید از دستورات او پیروی کند.

وی ادامه داد: گاهی مردان در رابطه با همسر خود از این توانمندی سوءاستفاده می‌کنند و دستوراتی می‌دهند که اصلاً اجازه آن را ندارند. برای نمونه، اجازه نمی‌دهند که زن با خانواده خود ملاقات داشته باشد یا مادری که نسبت به فرزند خود فرمان‌رواست، به او اجازه نمی‌دهد که با خانواده پدری خود ارتباط صمیمانه داشته باشد. بالادست‌بودن به معنای قدرت مطلق‌بودن هیچ انسانی نیست و فرد ارباب باید بداند که فرودستش دادرسی به‌جز خداوند ندارد. در نتیجه، باید از انتقام خدا ترسید.

شجاعی با بیان اینکه هر دو موقعیت‌ فرودست و فرادست امتحان الهی است، افزود: ادامه‌دادن سنت‌های نادرستی که هر فرودستی از فرادست خود آموخته باشد و آن را به فرودستان خود تحمیل کند، امری نادرست است، چراکه نمی‌توان انتقام کار نادرست کسی را از دیگران گرفت. بیمه‌نکردن کارمندان، تعویق در پرداخت حقوق، تعویق در اعطای وام به فرودستان، کاستن از حق عیدی آنان و… نمونه‌ای از پایمال‌کردن حق فرودستان است.

رفتار با انسان‌ها همان رفتار با اهل بیت(ع) است

وی تأکید کرد: پایین‌ترین رابطه حقوقی در اسلام به این ترتیب است که هر انسانی دقیقاً مانند خود ماست؛ هر کاری که با آنان انجام‌ دهیم، با خودمان انجام داده‌ایم؛ اگر کار خوب یا بد انجام دهیم، به خود ما بازمی‌گردد. بالاتر از آن این‌طور بیان شده است که فرودستان به‌مثابه اهل‌ بیت(ع) در نظر گرفته شوند؛ به این ترتیب که هر رفتاری با انسان‌ها، رفتار با اهل‌ بیت(ع) تلقی می‌شود. فرزندان، امانت خداوند در دست والدین هستند و هر گونه ظلم به آنان، ظلم به روح خداوند است.

این استاد حوزه و دانشگاه گفت: ما انسان‌ها والدین زمینی فرزندان خود هستیم، در حالی‌که والدین حقیقی فرزندان ما، اهل‌ بیت(ع) هستند و در برابر هر ظلمی نسبت به فرزندان خود، از ما بازخواست می‌کنند. گام آخر، به‌مثابه خود خداوند بودن انسان‌هاست. ظلم، تحقیر، بی‎‌ادبی و… نسبت به دیگر انسان‌ها به معنای انجام همین رفتارها با خود خداوند است؛ زیرا خداوند از روح خود در آنان دمیده، البته این مسئله درباره همه آفریده‌های خداوند، اعم از حیوانات و پرندگان هم صادق است.

وی اظهار کرد: بنابر توصیه امام سجاد(ع)، همه انسان‌های زیردست‌، سزاوار رحمت، حمایت و بردباری بالادستی‌های خود هستند، به‌طوری که حوصله خطاها و لغزش‌های آنان را داشته باشند و اعتماد به‌نفس افراد را از بین نبرند؛ زیرا بردباری و صبوری در هر عرصه‌ای ضروری است. هر کسی که بردباری و تحمل ندارد، حتماً فشار قبر را خواهد داشت. بنابراین، نباید به‌راحتی از روی انسان‌ها رد شد و کسی را تحقیر یا شرمنده کرد و برای موفقیت، صبر و تحمل بسیاری لازم است.

قدرتمندان؛ نزدیکترین افراد به آتش جهنم

شجاعی نزدیک‌ترین انسان‌ها به آتش جهنم را قدرتمندان معرفی کرد و ادامه داد: این افراد بلد نیستند و نمی‌دانند چگونه باید با مجموعه زیردست خود رفتار کنند. کسی که از امتحان‌بودن موقعیت خود آگاه باشد، باید خدا را سپاس گوید و از وظیفه خود آگاه باشد تا خداوند نیز رحمت بر او را افزایش دهد. یکی از شیوه‌های سپاسگزاری خداوند در موقعیت‌های فرادستی، سوءاستفاده‌نکردن از موقعیت، ظلم‌نکردن به فرودستان و پاکدستی است.

حقوق استاد و شاگرد

وی در توضیح حق هجدهم از رساله حقوق امام سجاد(ع) بیان کرد: این حق در خصوص رابطه بین استاد و شاگرد است؛ بسیاری از انسان‌ها در مراکز گوناگون مقام و جایگاه معلمی دارند. حضرت زین‌العابدین(ع) فرمود: «حق زیردست علمى آن است که بدانى، علمى که خدا به تو داده و خزانه حکمتى که به تو سپرده، براى خدمتگزارى آن‌هاست. اگر کارى را که به عهده‏‌ات نهاده، درست انجام دهى و همچون خزانه‏‌دار مهربانى رفتار کنى که خیر مولا را در میان بندگانش رعایت کند، شکیبا و مخلص باشد، چون نیازمندى ببیند، از اموالى که در دست دارد، در اختیارش نهد، ره‏‌شناس و خدمتگزار و معتقد خواهى بود، وگرنه خائن به خدا و ظالم به خلق باشى و سزاوارى که خدا (به کیفر این ناسپاسى) علمش را از تو بازگیرد و قاهرانه با تو رفتار کند.» بنابراین، استادشدن هر انسان ناشی از لطف خداوند است.

این استاد حوزه و دانشگاه افزود: یکی از بدی‌های انسان، طغیان‌کردن به هنگام توانمندی است. علم نیز به همین ترتیب است. برخی افراد برای آموزش کوچکترین چیزها به دیگران پول طلب می‌کنند و آن را شرط می‌گذارند، در حالی که این علم نزد او امانت است و نباید از آن سوءاستفاده کند و دیگران را به استثمار بگیرد. انسان برای خدمتگزاری به دیگران، علم به آنان می‌آموزد، به‌طوری که بدون حسادت و نقص، آنچه را می‌داند، به شاگرد خود می‌آموزد و کار خود را به‌درستی انجام می‌دهد.

معلم‌های قلابی

وی گفت: امروزه برخی معلم‌ها‌ شاگردان خود را به استثمار می‌کشند تا امور آنان را انجام دهند و در مقابل علم بیاموزند؛ این کار اساساً باطل است و نباید چنین چیزی وجود داشته باشد. البته که تکریم استاد وظیفه شاگرد است، ولی استاد نباید از شاگرد خود انتظار داشته باشد. این معلم‌ها قلابی هستند. استاد باید شاگرد خود را پاس بدارد و در برابر علم‌آموزی او شکیبا و مخلص باشد؛ او را سریع اخراج نکند، از او ناامید نشود، برای یادگیری او تلاش کند، فرصت خطا و اشتباه به او بدهد و او را مانند فرزند خود بداند.

شجاعی تصریح کرد: معلم باید در برابر خداوند مخلص باشد، به این معنا که بداند شاگردش، امانت خداوند نزد اوست. بداند که هر یک از شاگردان، فرزندان اهل بیت(ع) هستند. استاد وظیفه دارد علم خود را به کسی که طالب یادگیری آن است، بیاموزد؛ مانند انسان ثروتمندی که باید از ثروت خود به نیازمندان ببخشد. کسی که چنین عملکردی داشته باشد، هدایت شده و در غیر این صورت، منحرف و ناصالح است.

وی ادامه داد: اگر معلم این مسیر را به‌درستی طی کند، معلمی خدمتگزار و مؤمن است، وگرنه خائن به خدا و ظالم به خلق خواهد بود و سزاوار اینکه خداوند علمش را از او باز پس‌ بستاند. شاگرد باید زیر دست استاد، بزرگی ببیند و بزرگ شود. معلم باید در ابتدای کار، اخلاق خود را بسازد و خود را شاگرد بداند و بعد شاگرد خود را جلوه‌ای از خداوند بداند.

رمضان؛ ماه خلوت انسان با خدا

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: ماه مبارک رمضان، رحم زمانی بی‌‎نهایت قدرتمندی است، تا حدی که انسان در این ماه می‌تواند گناهان یک عمر خود را جبران کند. شقی‌ترین، ‌گناهکار‌ترین و بدترین انسان‌ها می‌تواند در این ماه خود را پاک و سعید کند. استفاده از این رحم، آگاهی، توانمندی و معرفت لازم دارد. حضرت علی(ع) در این‌باره فرمود: «چه بسیار روزه‌داری که از روزه خود هیچ بهره‌ای به‌جز گرسنگی و تشنگی نمی‌برد.»

وی با بیان اینکه رمضان، ماه خلوت بین خداوند و بنده است، گفت: کسی که این نکته را درنیابد، از صبح تا شب عزادار گرسنگی شکم است. بنابراین، اصلاً به سوی انس با خداوند گام برنمی‌دارد. خداوند در این یک ماه، به حرمت جنبه‌های انسانی مخلوق خود، دیگر بخش‌های حیوانی و نباتی را حرام کرده است تا روح اصلی و خود انسان را نزد خودش بخواند. در این ملاقات، هیچ انسان یا بخش وجودی دیگری از انسان اجازه حضور ندارد. در این مهمانی عظیم، انسان باید وجود امام زمان(عج) را هم دریابد و با او صمیمیت پیدا کند.

*ایکنا