زمان مطالعه: 5 دقیقه

به گزارش عترتنا؛حجتالاسلام والمسلمین مرتضی آقاتهرانی، استاد اخلاق و عرفان اسلامی، شب گذشته، یکشنبه ۲۲ شهریورماه در سلسله جلسات شرح «منازل سیر و سلوک» که در مجموعه فرهنگی سرچشمه تهران برگزار شد، به تبیین پیشینه و اهمیت این بحث در عرفان عملی پرداخت و سپس به شرح یقظه به عنوان اولین منزل از این منازل پرداخت که در ادامه مشروح آن را میخوانید؛
پیشینه و اهمیت منازل سیر و سلوک
شرح بیان منازل سلوکی هم مشوقی برای کسانی است که اهل آن نیستند و هم برای کسانی که اهل آن هستند، است. بزرگان برای سیر و سلوک راه را به ما نشان دادهاند تا اگر کسی طالب سیر و سلوک بود بداند از کجا و چگونه سیر کند و چه منازل و مواقفی در این مسیر وجود دارد.
بحث منازل سیر و سلوک دارای سابقهای دیرینه است که پیشینهای قدیمی دارد؛ شرح «صد میدان» خواجه عبدالله در کتاب صد میدان آغاز شده و به دنبال وی، خواجه نصیرالدین طوسی از علمای شیعه در کتاب «اوصاف الاشراف» این منازل را مطرح کرده است. این منازل شش مقام دارد و برای هر مقام نیز شش منزل بیان شده است. همچنین ابوعلی سینا در کتاب «اشارات» بحث مقامات العارفین را معرفی کرده است.
این موضوع پیشینهای قدیمی میان بزرگان دارد و از نظر عملی، بحث اخلاق و عرفان عملی است، نه نظری، و باید به آن عمل شود.
یقظه اولین منزل
اولین گام و منزل، «یقظه» است، یقظه به معنای بیدار شدن است و در این منزل باید به دنبال بیدار شدن و هوشیار شدن باشیم؛ یقظه از ویژگیهای انسان است و حیوان چنین ویژگی بیدار شدن را ندارد. از نظر لغوی، یقظه از ریشه «یقظ» به معنای بیداری و توجه است و در مقابل غفلت و بیتوجهی قرار دارد.
یقظه توصیهای قرآنی
یقظه یک توصیه قرآنی است، اظهار کرد: در آیات مختلف قرآن، خداوند ما را به بیدار شدن و هوشیاری توصیه کرده است و این آیات گویای یقظه است؛ از جمله واژههایی چون «تعلمون» و «یعقلون» به معنای «آیا عقلتان را به کار نمیگیرید؟» که گویای همان یقظه است.
اگر از نعمت عقل استفاده نکنید، آن نعمت از بین میرود و به طور کلی، ناشکری هر دارایی باعث نابودی آن میشود. همچنین اندرزهایی چون «اَفَلا تَذَکَّرُونَ»، «لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»، «أَفَلاَ تَعْقِلُونَ»، «أَفَلاَ تَتَفَکَّرُونَ» به نوعی یادآور یقظه و بیدار شدن است که در قرآن نیز آمده است.
همراه با شناخت منازل اهل عمل باشید
در شرح این منازل سیر و سلوکی، سعی کنید حداقل یک هفته با این بحث و منزل زندگی کنید و به آن عمل نمایید؛ من خود شخصاً این کار را میکنم و شما هم این کار را انجام دهید تا بحث به مرحله عمل برسد.
انواع یقظه
یقظه دو نوع است، نوع اول یقظه اجباری است؛ مثلاً وقتی مغازهتان را دزد زده باشد که این سرقت باعث بیداری میشود، یا اینکه دکتر بگوید سرطان دارید که این خبر باعث میشود یکدفعه بیدار و هوشیار شوید. این نوع بیداری و یقظه، جبری است، اما یقظه مورد بحث ما نوع دوم آن است که یقظه اختیاری است؛ یعنی بدون هیچ جبری و با اختیار خودتان بیدار شوید. ناهوشیاری خوب نیست؛ ما بیشتر اشتباهاتمان از غفلت است. غفلت ناآگاهی نیست، بلکه بیتوجهی است.
من از این طرف خیابان میخواهم به آن طرف بروم؛ در خیابان موتور و انواع ماشین با رانندگیهای مختلف و برخی نیز با خطا در حال تردد هستند و من میدانم باید از چنین خیابانی با این خطرات عبور کنم و هر لحظه احتمال دارد یکی از این وسایل نقلیه به من برخورد کند؛ با این شناخت و آگاهی با دقت کامل و حواس جمع در حال عبور از خیابان هستم، اما یکدفعه وسط خیابان متوجه میشوم که مادرم آن طرف خیابان است! مادرم اهل اصفهان است و اینجا تهران، و من مادرم را خیلی دوست دارم؛ در این وضعیت یکدفعه او را میبینم و تمام توجه من فقط متمرکز به مادرم میشود و دیگر به خطرات خیابان توجه ندارم و در همین بیتوجهی، یک وسیله نقلیه به من برخورد میکند!
عدهای به من میگویند مگر نمیدانستی خیابان شلوغ است و وسایل نقلیه در حال تردد هستند، چرا حواست را جمع نکردی؟! در صورتی که من میدانستم، اما یک لحظه توجه به مادرم باعث این حادثه شد.
به طور کلی توجه به یک جا موجب غفلت است و در اینجا چون توجه به مادر برای من مهم بود، باعث غفلت و عدم توجه از خیابان شد. بنابراین در عبادت با خدا هم چنین اتفاقی میافتد و ما باید تمام توجه خود را به خدا بسپاریم و کاملاً متوجه خدا باشیم.
آخرین توصیه علامه طباطبایی قبل از مرگ
آیتالله مظاهری از شاگردان مرحوم علامه طباطبایی هستند که ایشان نقل نمودهاند: در هفته آخر حیات مرحوم علامه، به اتفاق عدهای از علما و شاگردانشان خدمت ایشان رفتیم؛ ایشان در بستر بودند و حال خوبی نداشتند و اوایل انقلاب هم بود. میان دوستان بحث و گفتگوی سیاسی شکل گرفت که یکدفعه یادم آمد این آخرین دیدار است و ما نشستهایم بحث سیاسی میکنیم؛ اصلاً اینجا آمدیم که چه و ایشان هم حالش بود!
یکدفعه علامه چشمشان باز شد و من گفتم آقا جان یک چیزی بفرمایید؛ یکمرتبه دیدم ایشان گفتند: «توجه، توجه، توجه» و سپس سه مرتبه گفتند: «مراقبه، مراقبه، مراقبه» و دیگر چیزی نگفتند. این تنها چیزی بود که در آخرین روزهای عمرشان بیان کردند.
معرفی عواملی که باعث ایجاد توجه و یقظه میشود
اولین عامل، خود خداوند است؛ وقتی به یاد خدا میافتید، دلتان میلرزد و بیدار میشوید و این مهمترین عامل برای ایجاد توجه و یقظه است. محبت به خدا هم دومین عامل ایجاد توجه است که لقای الهی را به همراه دارد.
دوم اینکه محبت به خدا بهترین وسیله بیداری و توجه به خدا و مانع گناه است. در فرازی از مناجات شعبانیه، حضرت اینگونه با خدا مناجات میکند و میفرماید: «اِلهی لَمْ یَکُنْ لِی حَوْلٌ فَانْتَقِلَ بِهِ عَنْ مَعْصِیَتِکَ اِلا فِی وَقْتٍ أَیْقَظْتَنِی لِمَحَبَّتِکَ»؛ یعنی خداوندا، من قدرت نداشتم که از معصیت و نافرمانی تو فاصله بگیرم جز در هنگامی که مرا متوجه محبت خود نمودی و بیدار ساختی.
در محبت به خدا چون فرد حالت یقظه دارد و بیدار شده و خدا را واقعاً دوست دارد، در نتیجه گناه هم نمیکند! چطور وقتی شما پدر و مادرتان را خیلی دوست دارید، در مقابل آنها اطاعت میکنید و نمیتوانید بگویید «نه، به فرمانشان نیستم»؛ این شدت اطاعت به خاطر شدت محبت به آنها است. اینجا نیز محبت خدا چنین کاری میکند و مانع گناه میشود و هر چه محبت بیشتر، اطاعت هم بیشتر میشود؛ اما کسی که گناه میکند به خاطر این است که دل او پر از محبتهای غیر خدا است.
از دیگر عوامل توجه و بیداری، قرآن است؛ وحی و نزول قرآن برای این بود که پیامبر (ص) و همه مردم و هر کس قرآن را میخواند و میشنود، در او یقظه و بیداری ایجاد شود. همانطور که در فضیل بن عیاض، آن دزد مشهور و خطرناک، شنیدن یک آیه از قرآن بزرگترین تحول و یقظه عمرش را ایجاد کرد و آن دزد خطرناک به یک عارف تبدیل شد و به سوی خدا برگشت.
نمونه دیگر از افرادی که بیدار شدند و به سوی خدا بازگشتند، جهانگیرخان قشقاوی تارزن است که بعد از چهلسالگی متحول و بیدار شد؛ وی تارش خراب شده بود و برای تعمیر تار به بازار اصفهان رفته بود که یک سخن بر او اثر کرد. امر به معروف و نهی از منکر را باید با دقت لازم انجام داد و از روی هوای نفس نباشد تا اینگونه بر فرد اثرگذار باشد.
اهمیت الهی بودن نیتها
نیات خود را الهی کنید و هر کاری را که میخواهید انجام دهید، به نیت الهی انجام دهید. اصلاً فرق اخلاق اسلامی با اخلاق انسانی غربی به نیات است؛ برای غربیها نیت مهم نیست، اما برای ما انجام هر کاری با نیت رضای خدا مهم است و بر اساس نیت الهی کارها را انجام میدهیم. همه چیز را داشته باشید، اما با نیت توحیدی باشد!
ثمره و برکات این جلسات
این جلسات برکتش به عمل است؛ در این جلسه به منزل یقظه در سیر منازل سیر و سلوک اشاره شد. پس سعی کنید این هفته خودتان هم در عمل دنبال یقظه باشید تا بیدار شوید و در مسیر الهی قرار بگیرید. اگر این بیداری را خواستید، خدا هم به شما آن را میدهد تا حدی که حتی خودتان هم متوجه میشوید و حُسن این جلسات همین است.
پایان پیام/.
شبکه های اجتماعی عترتنا: کانال تلگرام / کانال ایتا / کانال بله / پیچ اینستاگرام / آپارات
منبع خبر : اختصاصی عترتنا
برچسب ها : بیداری , توصیه علامه , سیر و سلوک , عترتنا , عرفان , عرفان عملی , علامه طباطبایی , منازل سیر و سلوک , یقظه




